Το Λύκειο Κυθήρων ως πηγή πνεύματος και πολιτισμού για το νησί

Για την 101η επέτειο του Γυμνασίου Κυθήρων 

Το Γυμνάσιο Κυθήρων ως πηγή πνεύματος και πολιτισμού για το νησί

Νικόλαος Π. Γλύτσος, Ph.D. (ΗΠΑ)

Ερευνητής Οικονομολόγος

Αυτό το άρθρο διερευνά τη συμβολή και τον αντίκτυπο της δημιουργίας και της λειτουργίας του Γυμνασίου Κυθήρων στην κοινωνική κινητικότητα και στην πνευματική και πολιτιστική ανάπτυξη του νησιού. Αυτό γίνεται μέσ’ από την αλλαγή στον τρόπο σκέψης που επιφέρει η εκπαίδευση, καθώς και των ευρύτερων επιπτώσεων της λειτουργίας του γυμνασίου στην κοινωνία και στη ζωή του πληθυσμού.

Επιτρέψτε μου να σημειώσω εξ αρχής ότι όποια επιρροή μπορεί να έχει και είχε το γυμνάσιο στην κυθηραϊκή κοινωνία δεν ξεκίνησε από το μηδέν, καθώς η δευτεροβάθμια εκπαίδευση υπήρχε στο νησί ήδη εκατό χρόνια πριν από την ίδρυσή του. Η διαφορά είναι ότι η εκπαίδευση έγινε πιο εκτεταμένη, αγκαλιάζοντας με την πάροδο του χρόνου ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού και περιορίζοντας τις ανισότητες μεταξύ των φύλων και τις περιφερειακές ανισότητες, με άλλα λόγια, η εκπαίδευση έγινε πιο “δημοκρατική.”

Από την πρώτη κιόλας ημέρα λειτουργίας του, ο δάσκαλος Αρχιμανδρίτης Ευστάθιος Β. Στάθης έδωσε το σήμα και έδειξε τον δρόμο για μια ευρεία επιρροή που όφειλε να έχει το γυμνάσιο στην τοπική κοινωνία, τονίζοντας την πολύμορφη αξία της εκπαίδευσης για όλες τις γενιές και τις συνθήκες ζωής. Υποστηρίζοντας την άποψή του, παρέθεσε τα λόγια του Ρωμαίου Μάρκου Αβρύλιου Κικέρωνα, ο οποίος είπε: “Η εκπαίδευση τρέφει τους νέους, ενώ δίνει χαρά στους ηλικιωμένους, είναι κόσμημα στην ευτυχία, ενώ στη δυστυχία παρέχει παρηγοριά και καταφύγιο, όχι μόνο στους κατοίκους της πατρίδας, αλλά ευχαριστεί και τους μακρινούς μετανάστες.”        

Το γυμνάσιο ιδρύθηκε το 1921, σε ένα περιβάλλον ευρείας “εκπαιδευτικής ξηρασίας», και αποτελεί το κρίσιμο κατώφλι ανάμεσα στο σκοτάδι της άγνοιας και στο φωτεινό φως της μάθησης και της κοινωνικής ανόδου. Εκείνη την εποχή, τα Κύθηρα ήταν ένα απομονωμένο μέρος χωρίς καμία επαφή με τον έξω κόσμο και χωρίς καμία άλλη πηγή γνώσης και ευαισθητοποίησης. Υπό αυτές τις συνθήκες, το γυμνάσιο ήταν ο μόνος πυρσός φωτισμού και ανύψωσης της ψυχής, είχε επομένως ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη από την απλή εκπαίδευση για τη διάδοση της γνώσης και την προσωπική ανάπτυξη. Έδωσε την ευκαιρία στη νεολαία όλων των κοινωνικών στρωμάτων και των δύο φύλων να γίνουν ενημερωμένοι πολίτες και να αποκτήσουν προσόντα για μια καλύτερη ζωή, προετοιμάζοντας επίσης το εφαλτήριο για περαιτέρω εκπαίδευση και απεριόριστη κοινωνική άνοδο.

Κατά τα πρώτα 6 χρόνια (1921-1926) από την ίδρυσή του, το γυμνάσιο παρακολούθησαν και άρρενες και θήλεις μαθητές, που προέρχονταν κυρίως από 4 τοπικές κοινότητες, δηλαδή τη Χώρα, το Λειβάδι, τον Μυλοπόταμο και τον Ποταμό (61% του συνόλου) και από 4 επαγγέλματα, δηλαδή κτηματίας, γαιοκτήμονας, έμπορος, εργάτης (56% του συνόλου), ενώ κατά μεγάλη πλειοψηφία ήταν άρρενες (81% του συνόλου). Από τις αναφερθείσες κοινότητες, μόνο η Χώρα (η πρωτεύουσα, που φιλοξενούσε το γυμνάσιο) είχε από την αρχή, για προφανείς λόγους, σχεδόν ίσους αριθμούς αγοριών και κοριτσιών στο σχολείο (σε αυτή την περίοδο, όλες οι μαθήτριες εκτός από τρεις ήταν από τη Χώρα). Έτσι, υπό τις τότε υπάρχουσες οικονομικές, κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες και αντιλήψεις, και χωρίς να υπάρχουν θεσμικά εμπόδια, αυτά τα δεδομένα αποκαλύπτουν σαφώς ότι στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, το γυμνάσιο έτεινε να δημιουργήσει μια μικρή ελίτ μορφωμένων, κυρίως ανδρών, τοπικά και επαγγελματικά προσανατολισμένη, η οποία ήταν απαραίτητη για τη διοίκηση και την επιδίωξη προόδου σε όλα τα επίπεδα.  

Ιδιαίτερα ανησυχητικό ήταν το μεγάλο χάσμα μεταξύ των φύλων στην εκπαίδευση, που καταδίκαζε τις γυναίκες σε μειονεκτική κοινωνική θέση και διακρίσεις, στερώντας από την κυθηραϊκή κοινωνία μια πιο ουσιαστική συμβολή των γυναικών στη βελτίωση της πολιτιστικής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τον Τολστόι (ή με ένα ινδικό ρητό;), “η εκπαίδευση ενός άνδρα αφορά την εκπαίδευση μόνο ενός ατόμου, ενώ η εκπαίδευση μιας γυναίκας είναι εκπαίδευση ολόκληρων γενεών.”

Η κυρίαρχη κοινωνική προκατάληψη κατά της εκπαίδευσης των γυναικών φανερώνεται από το γεγονός ότι ακόμη και στα προαναφερθέντα επαγγέλματα που είναι σχετικά πιο “προοδευτικά” όσον αφορά την εκπαίδευση, η προοδευτικότητά τους είναι “μονόπλευρη,” περιορισμένη μόνο στα αγόρια (84 αγόρια, έναντι 18 κοριτσιών). Εκτός από τον δήμο Χώρας, το ίδιο φαινόμενο της μονόπλευρης προοδευτικότητας συναντάται στους υπόλοιπους τρεις δήμους (Λειβάδι, Μυλοπόταμος και Ποταμός).

Οι λόγοι για την αποχή από τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ιδιαίτερα κατά τις δύο-τρεις πρώτες δεκαετίες, εκτός από τη φτώχεια των οικογενειών με παιδιά σχολικής ηλικίας, περιελάμβαναν την ανάγκη για εργατικά χέρια στο οικογενειακό αγρόκτημα, την κοινωνική προκατάληψη εναντίον των νεαρών κοριτσιών που μετακινούνταν στη Χώρα για να παρακολουθήσουν το γυμνάσιο, μακριά   από την οικογενειακή εστία και τον γονικό έλεγχο, καθώς και τις παράξενες αντιλήψεις σχετικά με τη χρησιμότητα της εκπαίδευσης για τις γυναίκες, κ.λπ. 

Ωστόσο, το γυμνάσιο άλλαξε με την πάροδο του χρόνου τις στάσεις και τις κοινωνικές συμπεριφορές, εμφυσώντας την αξία της εκπαίδευσης στον πληθυσμό του νησιού, ιδιαίτερα τη σημασία της εκπαίδευσης των γυναικών. Αυτό ήταν αναμφίβολα   τεράστια πρόοδος και απελευθέρωση για την κυθηραϊκή κοινωνία, η οποία κατέληξε στη χειραφέτηση των γυναικών, ανοίγοντας τους ορίζοντές τους, στην αρχή σε έναν μικρό, προνομιούχο αριθμό από αυτές, και αργότερα σε πολλές. Απ’ αυτό, κατά κάποιο τρόπο, η εκπαίδευση αντεπιτίθεται, αλλάζοντας όλες εκείνες τις παλιές στάσεις και συμπεριφορές, που ήταν οι ίδιες δυνάμεις που αρνούνταν την επέκταση και τον εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης.

Η μακρά “μεταβατική” περίοδος της ανισότητας μεταξύ των φύλων στην εκπαίδευση διήρκεσε μέχρι τα τέλη του 1970’s, όπου επιτεύχθηκε σχεδόν πλήρης ισότητα. Με άλλα λόγια, αν και η εκπαίδευση είναι αναμφίβολα βασικός πυλώνας για τη μείωση της κοινωνικής απόστασης και των διακρίσεων, στην περίπτωση των Κυθήρων, η δημιουργία του γυμνασίου, για διάφορους λόγους που έχουν ήδη αναφερθεί, διεύρυνε αρχικά αυτές τις ανισότητες έως ότου ωρίμασαν οι κοινωνικές συνθήκες και επέτρεψαν στην εκπαίδευση να δημιουργήσει μια ισορροπία  ανάμεσα στις αντιφατικές τάσεις διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και περιοχών του νησιού.

Επιπλέον της λειτουργίας της ως θεσμού τυπικής εκπαίδευσης, το γυμνάσιο αποτελεί επίσης τη βάση   ευρύτερων κοινωνικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων, που αφορούν μαθητές, παλαιούς μαθητές και άλλα χαρισματικά άτομα της τοπικής κοινωνίας. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι από το πρώτο κιόλας έτος λειτουργίας του, οι μαθητές έσωζαν κάθε μήνα λίγα από το χαρτζιλίκι τους – καθώς το γυμνάσιο δεν είχε κρατική χρηματοδότηση -αγοράζοντας 120 βιβλία για τη δημιουργία βιβλιοθήκης, και για τη δημιουργία γυμναστηρίου, καθώς και για τη διοργάνωση θεατρικών παραστάσεων. Οι μαθητές ασχολούνταν επίσης με μια “επιστημονική” προσπάθεια, συλλέγοντας, μέσω προφορικών συνεντεύξεων, διάφορα είδη πληροφοριών σχετικά με τις παραδόσεις και τις δραστηριότητες στο νησί. Αυτές οι εξωσχολικές δραστηριότητες συμπλήρωναν την τυπική εκπαίδευση, εξοικειώνοντας τους μαθητές με την ομαδική εργασία.

Μια απόφαση μεγάλης σημασίας που έλαβε το γυμνάσιο, το 1947, ήταν η ίδρυση του προσκοπισμού στα Κύθηρα, με σκοπό την επέκτασή του σε ολόκληρο το νησί. Οι πρώτοι αρχηγοί προσκόπων ήταν οι αείμνηστοι καθηγητές του γυμνασίου Ανδρέας Φατσέας και Γεώργιος Μασσέλος (και οι δύο δάσκαλοί μου), με προσκόπους που στρατολογήθηκαν μεταξύ των μαθητών.

Οι δραστηριότητες του σώματος των προσκόπων’ περιλάμβαναν τη διοργάνωση θεατρικών παραστάσεων, προβολές εκπαιδευτικών ταινιών που απευθύνονταν όχι μόνο σε προσκόπους, αλλά και σε μαθητές γυμνασίου και στο ευρύ κοινό, τη φύτευση οπωροφόρων δέντρων, την καλλιέργεια καλλωπιστικών και οπωροφόρων δέντρων, και στη συνέχεια την προώθησή τους στο νησί.

Το γυμνάσιο συμβάλλει περαιτέρω στον πολιτισμό του νησιού, διοργανώνοντας θεατρικές παραστάσεις, χορευτικές εκδηλώσεις, προβολές ταινιών, κ.λπ. Μια ιδιαίτερα σημαντική θεατρική ψυχαγωγία ήταν η παράσταση της Αντιγόνης του Σοφοκλή, το 1955, σε μετάφραση και διδασκαλία του αείμνηστου καθηγητή του γυμνασίου Εμμανουήλ Σεμιτέκολου, θεατρικό σκηνικό από τον ζωγράφο αείμνηστο Ιωάννη Σπηλιόπουλο, επίσης καθηγητή γυμνασίου, και το καστ αποτελούνταν από μαθητές και μαθήτριες. Η παράσταση ήταν επιτυχημένη και εντυπωσίασε το κυθηραϊκό κοινό, λαμβάνοντας υπόψη ότι για τρεις συνεχόμενες Κυριακές παιζόταν το έργο, και πολλοί Κυθήριοι από όλο το νησί την παρακολούθησαν, έχοντας την ευκαιρία, για πρώτη φορά στη ζωή τους, να παρακολουθήσουν αρχαία τραγωδία.

Φτάνοντας στην εποχή μας, το γυμνάσιο και το λύκειο, που μαζί αποτελούν τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στα Κύθηρα, προσαρμόζονται στις σημερινές τάσεις των εξωσχολικών δραστηριοτήτων εντός και εκτός σχολείου, δείχνοντας εξωστρέφεια και συνεργασία με άλλους φορείς ή ομάδες. Αυτό το άνοιγμα στην κοινωνία είναι σημαντικό, τόσο για διδακτικούς λόγους όσο και για λόγους να δείξουν οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές τις ικανότητές τους να ανταπεξέλθουν σε αυτό το άνοιγμα. Παράδειγμα αυτού του είδους είναι η “Πανελλήνια ημέρα κατά της σχολικής βίας και του εκφοβισμού,” όταν το γυμνάσιο διοργάνωσε ένα αφιέρωμα με προβολή ταινίας, συζητήσεις και συλλογή πληροφοριών με ανώνυμα ερωτηματολόγια. Επιπλέον, δημιουργήθηκε μια φωτογραφική έκθεση για τα 100 χρόνια του γυμνασίου, με τίτλο “Γυμνάσιο Κυθήρων 1921-2021: εκατό χρόνια προσφοράς στο νησί”.

Ένα άλλο γεγονός που έλαβε χώρα στο πλαίσιο των εξωσχολικών δραστηριοτήτων ήταν μια τελετή αφιερωμένη στη μνήμη του γνωστού αείμνηστου Βρετανού αρχαιολόγου   George Huxley, ο οποίος ασχολήθηκε με αρχαιολογικές ανασκαφές στα Κύθηρα. Σε άλλη περίπτωση, στάλθηκε πρόσκληση σε ερευνητές από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Κρήτης, οι οποίοι, με τη συνεργασία μαθητών γυμνασίου και λυκείου, διοργάνωσαν και παρουσίασαν εκπαιδευτικά προγράμματα με θέμα “τη σχέση μεταξύ φυσικών επιστημών και περιβάλλοντος.” Πρόσφατα, οι μαθητές του γυμνασίου συμμετείχαν σε μια κοινή εκδήλωση του   Αστεροσκοπείου Αθηνών και του Δήμου Κυθήρων και Αντικυθήρων για τον εορτασμό των 180 χρόνων του Αστεροσκοπείου, κατά την οποία πραγματοποιήθηκε συζήτηση για την εξέλιξή του στον χρόνο.

Πιο πρόσφατες εκδηλώσεις των δραστηριοτήτων του λυκείου περιλαμβάνουν την παρουσίαση του ευρωπαϊκού προγράμματος INGAME στους μαθητές, τη συμμετοχή των μαθητών στην 10η σχολική εκστρατεία κατά της σχολικής βίας και του εκφοβισμού με το σύνθημα “μίλα τώρα”, που διοργανώθηκε από το “Χαμόγελο του Παιδιού”. Τέλος, η μικρή κινηματογραφική ομάδα του λυκείου, μαζί με άλλες ομάδες νέων από την Ιρλανδία και την Κροατία, συμμετείχε σε ένα έργο του Fresh Films.

Θα αποτελούσε μεγάλη παράλειψη να τελειώσω αυτό το άρθρο, χωρίς να τονίσω την αποφασιστική και ποικίλη προσφορά των αποφοίτων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης όλων των εποχών στο νησί των Κυθήρων. Ξεκινώντας από εκείνο το εφαλτήριο που έστησε το γυμνάσιο, ακολουθούν την καριέρα τους και βοηθούν διαρκώς την πατρίδα τους είτε από μέσα είτε από έξω. Η συμβολή τους είναι ανεκτίμητη, διότι εμπλουτίζει το νησί και βελτιώνει   τη ζωή των ανθρώπων’, με την προσφορά πολιτιστικών, κοινωνικών και οικονομικών αγαθών, απαραίτητων για τη διαβίωση και την ανάπτυξη του ανθρώπου σήμερα.

Μια ελληνική έκδοση δημοσιεύεται στην εφημερίδα ΚΥΘΗΡΑΙΚΑ, Μάιος 2023   και στο διαδίκτυο Kythiraika.gr